Christelijke en onchristelijke films bestaan niet
23 mei 2008
Regelmatig vullen kritische en bezorgde reacties de christelijke media als er weer een speelfilm is die de gemoederen in beroering brengt. Soms voeren deze reacties informatie op die men van horen zeggen heeft, of gegevens die indirect op de film sec betrekking hebben, zoals de totstandkoming ervan of de maatschappelijke gevolgen. Niet vaak worden films in de christelijke media op hun eigen merites besproken, dat wil zeggen, als film. Maar hoe doe je dat eigenlijk, een film bespreken op haar eigen merites, als film, en dan nog wel vanuit christelijk perspectief?
Die vraag kon wel eens van meer belang zijn dan de vraag naar de totstandkoming of de maatschappelijke gevolgen van een film. Want wie op zoek is naar een goede of verantwoorde film, bijvoorbeeld voor het gezin, de les, of de jeugdgroep, kan zich toch vergalopperen als een film is geproduceerd door een respectabel bedrijf of in de pers geen stof deed opwaaien. We laten de kinderen maar niet naar die omstreden Jezusfilm van Mel Gibson kijken ( The Passion of the Christ ), want daar is zoveel over te doen geweest. We zullen ze maar voor de zevende keer naar Titanic laten kijken, of naar de zoveelste Disneyfilm. Helaas ligt het niet zo onschuldig. Maar hoe bekijk je films dan?
Vier aspecten
Voor het bespreken van films kan een eenvoudig schema gebruikt worden: let op de credits, op filmisch-technische aspecten, op het verhaal, en op de betekenis. Vooral bij dit laatste, de betekenis of boodschap van een film, kan een waardering vanuit christelijk perspectief aan de orde komen. De film gaat bijvoorbeeld over een moeilijke keuze en vanuit christelijk perspectief kun je die keuze wel of niet begrijpen, wel of niet goed vinden, wel of niet bij jezelf herkennen, en zo verder. Die betekenis kan boeiend of zelfs belangrijk zijn en het kijken van de film de moeite waard maken.
De credits van een film zijn de lettertjes die aan het begin of eind over het beeld rollen, ofwel de aftiteling. Als je er op let, bevat deze al heel wat informatie. In welk land is de film gemaakt? Een West-Europese film biedt meestal een ander perspectief op cultuur en menselijke interactie dan een Amerikaanse publieksfilm. In welk jaar is de film gemaakt? In de optimistische jaren na de Tweede Wereldoorlog, of de pessimistische jaren na de Vietnamoorlog, of de nietsistische jaren na de millenniumwisseling? Van welke filmmaker is de rolprent? Is die doorgaans uit op actie of effectbejag? Is het iemand die karakterontwikkling of levensvragen zoekt? Geldt dat ook voor de acteurs? In wat voor films heb je die nog meer gezien (zie www.imdb.com )? Wat je van een film gaat vinden hangt al voor een deel af van de credits.
Ook de filmtechnische aspecten bevatten veel van wat een film wil zeggen. We denken hierbij al gauw aan mooi of niet mooi, vakkundig of niet vakkundig, maar dat is niet het enige. Aan de manier waarop je alles te zien en te horen krijgt, kun je vaak al merken wat de filmmaker belangrijk heeft gevonden: veel schaduw, regen en voetstappen duiden op naderend onheil. Vogels, lucht en zee op verlangen naar vrijheid. De muziek, de beeldvoering of de belichting zegt ons soms wat we van een personage of gebeurtenis moeten vinden. Filmische aspecten zijn als het ware de grammatica van de filmtaal, zodat een aardig verhaal onbeholpen verteld kan worden of een grammaticaal correct verhaal toch nergens over kan gaan.
Het derde element, de narratieve aspecten, vormen het verhaal zoals je dat ziet en hoort. Soms moet je er op letten of een film wel helemaal chronologisch wordt verteld, wil je het verhaal vatten. Op welke manier wordt het verhaal verteld en door wie? Maakt dat uit? Weten de kijkers meer dan de hoofdpersonen of juist niet? Wordt het verhaal in de dialogen uitgelegd of moet je het zelf achterhalen? Sommige films lijken slecht omdat je niet precies snapt wat er gebeurt, maar het kan zijn dat pas aan het eind van de film blijkt wat er aan de hand was. Wil de filmmaker daar ook wat mee zeggen of is het om te entertainen? En ook: hoe beoordeel je de gebeurtenissen? Dat brengt ons weer bij de symbolische aspecten, de betekenis van de film. Nu eens moeten we die zelf actief aflezen van de andere drie aspecten, dan weer wordt ons die met een moker ingeramd.
Soms komt er bij een bespreking een spanning naar voren tussen het verhaal van de film (wat je te zien krijgt aan gebeurtenissen) en de betekenis ervan (hoe we tegen die gebeurtenissen aankijken). We snappen bijvoorbeeld dat de hoofdpersoon een zondig pad is ingeslagen en dat het een belangrijk gegeven is dat hij er eigenlijk niet op eigen kracht van verlost kan worden. Maar ondertussen hebben we wel twee uur lang zitten kijken hoe hij allerlei geboden aan het overtreden is. Maakt de positieve betekenis dan het kijken van negatieve dingen de moeite waard? Of, zoals de vraag ook wel gesteld wordt, zijn er ook grenzen - dat wil zeggen, tussen goede of slechte, christelijke of onchristelijke films?
Grenzen
Tja, dat zou wel handig zijn, zo'n grens, een lijstje van christelijke en niet-christelijke films. Maar de vraag naar criteria of principes is te makkelijk. De vraag is niet of er goede of slechte films zijn. De vraag is of wij goed of slecht zijn. Ik bedoel dit: een bespreking van een film met een christelijke waardering draait nooit alleen om de film sec maar meer nog om onze interactie met die film. We zien een film altijd zowel met onze eigen vragen en standpunten als met onze eigen verwachtingen en bedoelingen. En misschien is daar wel wat mee aan de hand. Daarom is het te gemakkelijk om te zeggen dat een film slecht is en dat we die niet moeten kijken. Dat houdt onszelf buiten schot. De vraag is veeleer: hoe en waarom kijken wij films? Welke ervaring ondergaan we er mee?
Het heeft niet zoveel zin om te zeggen dat een film christelijk of onchristelijk is, omdat een film complex is (complexer dan een boek in ieder geval). 'Typisch christelijk' (of niet), dat is in een film net zo moeilijk aan te wijzen als 'typisch Amsterdams'. De ervaring met een film is sterk afhankelijk van de context waarin die film bekeken wordt. (Net zoals het van de context afhangt of het een goed idee is om naar Amsterdam te gaan of niet). We kunnen dan ook beter niet vragen of er (vanuit christelijk perspectief) goede of slechte films zijn, maar wel of er voor een film (vanuit christelijk perspectief) goede of slechte omstandigheden zijn om hem te kijken. Dus niet: wat is een christelijke film? Maar wel: wat doen christenen wanneer zij films kijken? Op die manier komt onze eigen verantwoordelijkheid meteen om de hoek kijken in plaats van buiten schot te blijven.
Hierdoor wordt het haast onmogelijk vooraf een lijstje te maken van verantwoorde of onverantwoorde films. We dragen namelijk verschillende verantwoordelijkheden. Onze verantwoordelijkheden zijn persoonlijk (dat is niet hetzelfde als subjectief). Daardoor kunnen er voor mij andere omstandigheden zijn waarin het een goed idee is om een film te kijken (of niet) als voor jou. Dat maakt dat we niet zo gauw zeggen dat een film ,,nooit kan,,; misschien is dat namelijk voor iemand in een andere context anders. Maar dat betekent ook dat we niet zeggen dat alles kan: voor sommige films kan ik me niet voorstellen dat er vanuit christelijk perspectief omstandigheden zijn waarin wie dan ook hem kijkt. Als iemand pornofilms kijkt, zal een christelijke visie op die films sec niet behulpzaam zijn in de discussie, maar de vraag waarom iemand in de omstandigheden verkeert dat hij die films meent te kunnen zien wel.
Vallen en opstaan
Natuurlijk zullen christenen onderling van inschatting verschillen of een film wel of niet verantwoord gekeken wordt. Dat ligt dan niet zozeer aan de film, als wel aan de verschillen in verantwoordelijkheidsopvatting. Sommige christenen zien het als hun verantwoordelijkheid om een 'bevindelijk' leven te leiden, of om een zuiver geloofsleven en levensheiliging na te streven. Dat lijkt me zonder meer een christelijke opdracht voor dit leven en als mensen daarom geen films kijken, dan is dat volstrekt respectabel. Er zijn ook christenen die de verantwoordelijkheid verstaan om de hedendaagse cultuur te kennen en daar het verlorene te zoeken of aan het koninkrijk te werken. Ook dat lijkt me zonder meer een christelijke opdracht en als mensen om die reden wel films kijken, dan lijkt me dat ook volstrekt respectabel. Hoe dan ook, het is belangrijk dat christenen kunnen verantwoorden wanneer ze welke films kijken in plaats van het af te schuiven op een lijstje van 'voor en tegen'. Het is onvermijdelijk dat met vallen en opstaan te doen.
Dit artikel is geschreven door Bart Cusveller, medewerker van cvfilm.nl en is gepubliceerd in het Nederlands Dagblad.
Dit opinieartikel staat ook in het dossier DVD
