De Matrix Code besproken
17 mei 2007
De Matrix Code is een bundel die drie thema’s met elkaar wil verbinden: sciencefiction, techniek en wijsbegeerte. De auteurs stellen zich tot doel om de technologische cultuur – zoals deze tot uitdrukking komt in sciencefictionfilms – te analyseren met behulp van de reformatorische wijsbegeerte.
Maar is het kijken van films wel verantwoord? Een vraag die mijns inziens voorop gaat. Ook al maken de auteurs de duidelijke keuze: Films zijn een spiegel van de cultuur. Ook al is het een feit dat films in de gereformeerde gezindte steeds meer vanzelfsprekend worden. De auteurs grijpen echter de gelegenheid aan om de vraag te stellen: Hoe kijken wij films? In plaats van direct een ethisch oordeel te vellen, kunnen wij beter met onderscheidingsvermogen naar films kijken. De Matrix Code wil dan ook een handreiking zijn om films op een andere wijze benaderen. En dat is de auteurs op een verrassende en verfrissende wijze gelukt!
De bundel wordt rijk geïllustreerd door voorbeelden uit de Matrix, de filmtrilogie die in 1999 en 2003 verscheen. Het boek veronderstelt, denk ik, dat de lezer de film kent. Daarmee wordt ook voor een belangrijk deel de doelgroep van De Matrix Code bepaald: jonge studenten, die geïnteresseerd zijn en techniek en filosofie.
Het uitgangspunt voor de bundel is dat sciencefictionfilms een toegang bieden om na te denken over het bestaan en de vertechnisering van het bestaan. De Matrix is daar een goed voorbeeld van. De reformatorische wijsbegeerte is een hulpmiddel om tot een evenwichtig oordeel te komen. Waarom sciencefictionfilms? De auteurs schrijven zelf: ‘Het holistische karakter van de doorwerking van schepping, zondeval en verlossing in ons bestaan maakt religie tot de centrale dynamiek in alle aspecten van het menselijk bestaan.’
Ik denk dat de keuze voor sciencefictionfilms beter uitgewerkt had kunnen worden. Waarom hebben de auteurs niet een andere vorm van kunst of cultuur als uitgangspunt genomen? Zijn er misschien ook ethische grenzen die de keuze bepalen? Ik sta overigens wel achter de keuze. Het is juist in deze films dat de consequenties van de vertechnisering van onze cultuur uitvergroot worden en wij voor fundamentele vragen van ons mens-zijn geplaatst worden.
Een belangrijke vraag waardoor de auteurs zich laten leiden, is: Wat is het werkelijk menselijke? Deze en andere vragen bepalen ons erbij op welke wijze wij in het leven staan, wat onze visie op de werkelijkheid is en wat wij geloven over oorsprong, doel en zin van het bestaan. Wanneer wij met deze vragen naar sciencefictionfilms kijken, is dat veel vruchtbaarder. Ik ben van oordeel dat de relatie tussen mens en techniek op een zinvolle wijze wordt doordacht. Ook de religieuze dimensie uit scienfictionfilms wordt naar voren gehaald.
Hoofdstuk 10 is theologisch het meest interessant: ‘Vrijheid, voorbestemming of lot?’ In de Matrix gaan de personages heel verschillend om met de relatie voorkennis en keuze. Vanuit verschillende personages worden drie visies op vrijheid uitgewerkt: hard determinisme, vrijheid als perspectief en echte vrijheid. Op de pagina’s 114 en 115 wordt de visie van de hoofdpersoon Neo in verband gebracht met de reformatorische visie op voorzienigheid en uitverkiezing. Een boeiende excurs.
Misschien kan er naast hoofdstuk 13 over geloof en rationaliteit nog een keer een hoofdstuk 14 geschreven worden: ‘Liefde en causaliteit’. Een thema wat in ieder geval in de Matrix dominant aanwezig is.
Ik denk dat de auteurs erin geslaagd zijn de doelstelling van de bundel te verwezenlijken. De bundel helpt de lezer vanuit sciencefictionfilms de fundamentele vragen van ons mens-zijn te stellen. Het is geen gemakkelijke bundel, maar voor de geïnteresseerde lezer zeker de moeite waard.
n.a.v. Bart Cusveller, Maarten Verkerk en Marc de Vries, De Matrix Code. Sciencefictionfilms als spiegel van de technologische cultuur. Buijten & Schipperheijn, Amsterdam; 160 blz.; € 15,60.
Bovenstaande recensie is verschenen in De Waarheidsvriend, weekblad van de Gereformeerde Bond en is geschreven door K. Timmerman, Genemuiden
Dit opinieartikel staat ook in het dossier DVD
